استان یزد از سرزمینهای کهن و تاریخی ایران زمین است . در بعضی از منابع تاریخی ، بنای اولیه برخی از شهرهای این استان چون میبد را به سلیمان پیغمبر ، یزد را به ضحاک و اسکندر مقدونی و ابر کوه را به ابراهیم پیغمبر نسبت داده اند که این خود بیانگر قدمت و دیرینگی پیشینیه تاریخی و فرهنگی سرزمین و مردم این دیار است . مجموعه آثار باستانی پراکنده موجود در این استان نیز به سهم خود گویای این پیشینه تاریخی است . آثاری چون دست افزار های سنگی بدست آمده از دره های شیر کوه ، نگاره های روی تخت سنگ کوه ارنان ، تکه سفالهای منقوش نارین قلعه میبد – متعلق به دوره عیلامی ، غارهای استان و آثار معماری و شهر سازی باستانی نشان می دهد شهرنشینی در یزد ، در چهار نقطه باستانی مهریز و فهرج ، یزد ، رستاق و میبد و اردکان متمرکز بود . پژوهشگران این منطقه را که در مسیر شاهراه های باستانی ری – کرمان و پارس – خراسان قرار داشت ، جزو سرزمینهای دوردست مادها شمرده اند .
تاريخ‌ سكونت‌ انسان‌ در اين‌ خطه‌ از هزاره‌ سوم‌ پيش‌ از ميلادفراتر رفته‌ است ‌، به‌ طوري‌ كه‌ در عهد پيشداديان‌ طوايف‌ در حال‌ كوچ‌ از بلخ‌ به‌ پارس‌، اين‌ سرزمين‌ را يزدان ‌، ناميدند و از آن‌ زمان‌ به‌ بعد يزد محل‌ عبادت‌ شد . از مهم‌ترين‌ مراكز اسكان‌ اوليه‌ اين‌ سرزمين‌ به‌ مهرپادين‌ یا مهريز ‌، پهره‌ یا فهرج‌ ، خورميش ‌، ادر یا اردكان‌ ، شواز، قلاع‌ موبدان‌ در ميبد ، طرنج ‌، عقدا و اشكذر مي‌توان‌ اشاره‌ كرد . شهر يزد به‌ عنوان‌ محلي‌ پاك‌ و مقدس‌ در رأس‌ تمام‌ آبادي‌هاي‌ مزبور قرار داشته‌ است‌ .
به عقیده مورخان ، بناي يزد ، توسط « يزدگرد اول ساساني » بوده و وجه تسميه يزد را با نام « يزدگرد اول » و واژه « يزش » را با معناي « ستايش و نيايش » مترادف دانسته اند . يزد ، يعني آفريننده خوبي ها ، پاكي ها و شهر خداست . نام گذاري اين شهر با واژه « ستايش و نيايش» در زبان پارسي ميانه و با واژه « يزدان يا يزتان» به معني پاك ، مقدس ، فرخنده و همچنين به معني ذات خدا در ارتباط است .
منطقه يزد بي گمان ، در دوران هخامنشي داراي راه هاي بزرگ و معتبر ، راه داري ، مراکز پستي و چاپار بوده است . زيرا علاوه بر راه هاي شناخته شده باستاني ، از روي مدارک پيشين ، راه هاي فراموش شده اي نيز که در روزگار باستان به مرکز اقتصادي و فرهنگي ايران باستان مي پيوسته به تازگي شناسايي شده اند .
در دوران حکومت ساسانيان ، به ويژه در زمان « قباد » ،« انوشيروان » و« يزدگرد اول » ، این منطقه از جايگاه اجتماعي و اقتصادي ويژه اي بر خوردار بوده و به عمران و آبادي آن ، توجه بسيار شده است.
در دوره اسلامی ، سرزمين يزد به دست مسلمانان افتاد و قبايل عرب به سوي ايران سرازير شدند .گروهي نيز از « قبيله هاي بني تميم» و« بني عامر » ، در کوي عر ب هاي يزد ، استقرار يافتند و به شهر يزد ، « لقب دارالعباره » دادند .
در سده ۴ و ۵ هـ . ق ، ديلميان توانست ، بخش هاي از غرب و جنوب ايران و عراق را به دست گیرند ، با آغاز حکومت دیلمیان ؛ تعدادی ازعلويان به يزد مهاجرت کردند و در کوي حسنيان ساکن شدند .
با روی کار آمدن حکومت سلجوقی در سال ٤٤٣ هـ .ق ، « طغرل سلجوقي » ، شخصی به نام « شمس الملوک ظهير الدين ابومنصور فرامرز » را به حکومت مستقل يزد و ابر کوه منصوب کرد . زمان حکومت « ابومنصور فرامرز» همزمان با حکومت طغرل ، آلب ارسلان و ملک شاه سلجوقي بود و این سلاطین احترام ویژه ای برای وی قایل بودند . پس از مرگ « ابومنصور فرامز » ، به ترتيب فرزندش« مويد الدوله ابومنصور علي بن فرامرز » ، « علاءالدوله کاليجار» و « پسرش امير فرامرز » ، بر يزد حكومت كردند . اما از آن جا که « امير فرامرز» پسری نداشت ، حکومت يزد به دو دختر وی واگذارشد و « رکن الدين سام بن وردان روز » ، به اتابکي آنان گماشته شد . بدين ترتيب حکومت يزد ، از « آل کاکويه » به« اتابکان يزد» انتقال يافت .
« رکن الدين سام » ، پس از زمان کمی ، یعنی در سال ٥٨٤ هـ . ق ، از کار اتابکي دختران امير فرامرز کنار رفت و برادرش « عزالدين » ، به اتابکي رسید . « اتابکان يزد» با ايجاد پيوندهاي زناشويي ، روابط دوستانه اي با سلجوقيان بر قرار کردند و مورد احترام و مشورت آنان بودند . « اتابکان» در آبادي و عمران يزد تلاش زیادی کردند و بناهاي زيادي از خود به يادگار گذاشتند.
پس از حمله سپاه مغول به ايران ، « سلطان ابومنصور اتابک » و « قطب الدين » هرچند پیروزی چنگیز را پذيرفتند ولی توانستند با زیرکی و کیاست ، برای حفظ امنیت یزد در مقابل حمله های ویران گر سپاه مغول ، جانشينان حکومت خود را به عنوان دست نشانده های مغول ، معرفی و نگه دارند . همچنین ؛ در این دوره بود که راه داري و نگه داري را ه ها ، توسط بزرگان و امرا مورد توجه قرارگرفت . با برقرار امنیت و اآرامش نسبی در یزد ، فعالیت های بازرگانی و پيشرفت شهرها ، آباد ي ها و مبادله کالاهاي مختلف ، رونق يافت و کالاهاي يزدي تا آن سوي آب هاي جنوبي ايران ، به ويژه هندوستان راه يافت .
سرانجام در سال ٧١٨ هـ . ق حکومت آخرين اتابک خاندان اتابکان يزد یعنی « حاجي شاه بن يوسف » ، به دست « امير مبارزالدين محمد بن مظفر » به پایان رسید . « امير مظفر » ، بزرگ خاند ان مظفر ، از نوادگان« غياث الدين خراساني» بود ، که در دربار ايلخانان مغول وارد خدمت شد و به « حکومت ميبد» رسید ، پس از شکست « حاجی شاه بن یوسف » از طرف « ابوسعید بهادر خان » به حکومت یزد رسید . ولی « مبارزالدین محمد » پس از مرگ « ابو سعید بهادر خان » دم از استقلال زد و بر کرمان ، شيراز و قلمرو « حکومت ملوک شبان کاره » ، در جنوب ايران پیروز شد و بدین ترتیب در سال ٧٢٣ هـ . ق ، « حکومت آل مظفر » را تشکيل دا د .
منطقه یزد ، در طول يک سده فرمان روایی مغول ها بر ايران ، بيش از دو برابرگسترش يافت و با مديريت و تدبير « امير مبارزالدين محمد » ، به یکی از مرکز فعالیت سياسي و اقتصادي کشور تبديل شد . با درگذشت « امير مبارزالدين محمد« در سال ٧٦٥ هـ . ق ، قلمروی حکومت وی بين پسرانش تقسیم شد ، به طوري که « سلطان احمد » ، در کرمان ، « شاه محمود » در اصفهان ، « شاه يحيي » در يزد و« شاه شجاع » درفارس و بخشي از خوزستان به حکومت پرداختند . حکومت ٧٧ ساله « خاندان آل مظفر » اوج دوران شکوفايي و بزرگي منطقه از نظر فرهنگي ، اجتماعي و اقتصادي محسوب می شود . از ديگر ويژگي های مهم « دوره مظفريان» رونق صوفي گري در يزد است. شاهان ، شاه زاده گان و بزرگان مظفري علاقه زیادی به صوفيان يزد داشتند و در میان خاندان مظفري از احترام ويژه ای بر خوردار بودند.
با حمله « تیمور لنگ » به ایران ، در سا ل ٧٩٥ ه . ق ، « حکومت خاندان آل مظفر» خاتمه یافت . « تيمور لنگ » پس از استقرار بر ایران ، « حکومت يزد» را به يکي از نزديکان خود سپرد . اما با بازگشت « تيمور» به « ماوراءالنهر» ، گروهي به رهبری شخصی به نام « آبدار » ، با تکیه بر محبوبیت « خاندان آل مظفر» در بین مردم ، يزد را از دست حاکم تيموري بيرون آوردند. و به دنبال این جریان « سلطان محمد » ، پسر « ابوسعيد طبسي » ، يزد را به دست آورده و استقلال آن را اعلام کرد . در پی این اقدام « سلطان محمد » ، نوه تیمور لنگ ، « پير محمد » ، که در آن زمان حاکم فارس بود به کمک حاکم سيستان همراه با سپاهي ره سپار يزد شده و يزد را به محاصره خود در آوردند و پس از مدت کوتاهی محاصره شهر شکسته شد . « تيمور لنگ » براي حفظ جايگاه هنري واهميت يزد ، دستور داد نسبت به مردم اين سامان نرمي نشان داده ماليات دو ساله را نگيرند و دستور ساخت برج و باروي شهر ونیز دارالحکومه معروف را داد .
ايالت يزد پس از مرگ تيمور ، مدتي محل درگيري « نوادگان تيمور » ، « پير محمد » و « اسکندر» بو د. « شاهرخ » پسر تيمور با پيروز شدن بر ديگران حکومت يزد را به« امير جلال الدين » ، پسر« چخماق سامي » سپر د. وي نه تنها با مردم يزد به خوبي رفتار می کرد بلکه براي عمران و آبادي اين سرزمين نیز کوشید و بناهاي بسياري از خود بر جاي نهاد ، که برخي از آن ها هنوز برجاي مانده از آثار تاريخي و ديدني استان يزد به شمار مي روند.
با روی کار آمدن « ترکمانان قراقويونلو » و« آق قويونلو» ، يزد از دست« تيموريان» بيرون آمد و اميران ترکمن ، يکي پس از ديگري بر ايالت يزد حکومت کردند.
با تسلط شاه اسماعيل صفوي بر تمام ايران در ٩١٣ ه . ق ، حكومت طوايف گوناگون خاتمه يافت. در زمان حکومت « شاه تهماسب صفوی » ، یکی از صوفیان سرشناس به نام « نعمت الله باقي » ، پسر « ميرزا عبدالباقي » ، پس از ازدواج با « دختر شاه اسماعيل» به حکومت يزد رسید .
در پی حمله افغان ها به ایران ، مردم يزد ، به رهبري « ميرزا عنايت سلطان » ،توانستند در مقابل این سپاه مقاومت کنند به طوری که « محمود افغان » ، در گشودن يزد ناکام ماند و راهي اصفهان شد. اما سرانجام « اشرف افغان » ، جانشين « محمود » ، پس از چهار سال نبرد توانست يزد را بگشايد .
اما « نادرشاه افشار » پس از تاسیس « حکومت افشاریه » موفق به بيرون راندن افغا ن ها از ايران شد و پس از این اقدام ، « محمد تقي خان » ، « خواهر زاده عنايت سلطان» را به حکومت يزد منصوب منصوب کرد . وي و فرزندانش ، تا آخر دوره قاجار ، در نقش حاکم يا مستوفي يزد خدمت هاي ارزنده اي به اين سرزمين کرده و آثار تاريخي و بناهاي ديدني بسياري در يزد به يادگار گذاشتند اين منطقه در دوره قاجاريه و پس از آن در آرامش و آباداني به سر برده و هم اكنون نيز يكي از مهم ترين و ارزشمندترين مناطق ايران است

برگرفته ازhttp://www.ostan-yz.ir