
موزه جايي است که در آن مجموعهاي از آثار باستانی، صنعتی و اشیاي باارزش از نظر مادي و غيرمادي و فرهنگي را به نمایش میگذارند.
شورای
بینالمللی موزه (ايكوم) وابسته به یونسکو، موزه را اینگونه تعریف کرده
است: «موزه موسسهای است هميشگي و بدون آرمان مادی که درهای آن به روی
همگان باز است و در خدمت جامعه و پیشرفت آن كار میکند. آرمان موزهها،
پژوهش در آثار و نشانههاي برجایماندهي انسان و محیطزیست او، گردآوری
آثار، نگهداري و بهرهوری معنوی و ایجاد ارتباط بین این آثار، به ویژه به
نمایش گذاردن آنها براي بررسی و بهرهي معنوی است.»
در یونان كهن موزه به جايي گفته میشد كه در آنجا به مطالعهي صنایع و علوم میپرداختند.
در
تعریفي دیگر، موزه را نهادي ميدانند كه سه خويشكاري (:وظیفه) گردآوری،
نگهداري و نمایش اشیا را بر عهده دارد. این اشیا ممكن است نمونههایی از
طبیعت و مربوط به زمینشناسی و ستارهشناسی یا زیستشناسی باشد، یا آن كه
آفرینشهای هنری و علمی انسان را در گذر تاریخ به نمایش بگذارد. نخستين
موزههای دنیا بر پايهي آرمان مشخص و از پيش تعيينشدهاي شكل نگرفتند و
تنها پرستشگاههای مقدس مانند كلیساهای كاتولیك، معابد یونانی و
پرستشگاههای بودایی در ژاپن را دربرميگرفتند.
واژهشناسي
واژهي موزه (به انگلیسی:
Museum) از ريشهي یونانی Mousein به معناي مجلس فرشتگان گرفته شده که نام
تپهای بوده در آتن که در آن پرستشگاهي برای موزهها که نه الههي هنر و
صنعت بودهاند، ساخته شده بود.
در سالهاي نزديك به ۱۲۹۰ هجری مهي
(:قمری) این واژه با تلفظ فرانسوی آن Mousee در ایران رایج شد. در
افغانستان شکل انگلیسی آن رایج است.
پيشينهي موزه در دنيا
نخستین موزهها در
دنيا با مجموعههای خصوصی توانمندان، خانوادهها و موسسات هنری آغاز شد که
اشیاي طبیعی و نایاب را نگهداري ميكردند.
نخستين مجموعهي شخصی كه در سال 1683 میلادی به گونهي عمومی شكل گرفت موزهي «آشمولین» در آكسفورد انگلستان بود.
اوج هنری در موزهداری جهان را میتوان در «موزهي لوور»
پاریس دید. این موزه كه هم اكنون به شكل یك مركز بزرگ پژوهشی درآمده،
بزرگترین موزهي دنیا شناخته میشود. ساختمان این موزه پيش از انقلاب
فرانسه، یكی از كاخهای سلطنتی فرانسه بوده كه در آن آثار با ارزش هنری
نگهداری میشد. پس از انقلاب فرانسه در سال 1789 ميلادي این كاخ با آثارش
به مردم فرانسه اهدا شد و در سال 1793 ميلادي به موزهي ملی فرانسه دگرگون
شد.
بخش بزرگي از آثار این موزه آثار هنر اسلامی را در خود جاي داده كه
این اشیا را «وزارت آموزش و هنرهای ظریفه»ی دولت فرانسه برای پربار كردن
موزه از كشورهای خاور زمین گردآوری كرده است . گروههاي فرانسوی نزديك به
صد سال در ایران به كاوشهای باستانشناسی پرداختهاند كه از نامورترين
آنها میتوان به «آندره گدار»، «ژاك دمورگان» و «مارسل دیولافوا» اشاره
نمود. در سال 1889 ميلادي دمورگان به ایران آمد و به حفاری پرداخت. سپس در
سال 1895 ميلادي امتیاز كاوش در ایران را از ناصرالدینشاه گرفت و پس از آن
در هنگام پادشاهي مظفرالدینشاه آن را تمدید كرد كه به موجب آن امتیاز
انحصاري حفاری باستانشناسی در سراسر ایران به دولت فرانسه واگذار شد. در
این مدت، بیشتر اشیای تاریخی و يكتاي ايران مانند لوح قانون حمورابی و
....زینتبخش موزهي لوور پاریس شد.
پيشينهي موزه در ايران
تاریخ شكلگيري
نخستين موزه در ایران را باید در گنجینههای گرانبهایی كه باستانشناسان به
دست آوردهاند، جستجو كرد. ایرانیان برای رهایی از آسیب و غارت بیگانگان
گاهی گنجینههای گرانبهای خود مانند كلوزر، كلماكره و مجموعهي سفال آبگینه
گرگان را درون چاهها و حفرههایی پنهان میكردند.
اما
در زمان ناصرالدینشاه قاجار و به فرمان او در كاخ سلطنتی گلستان، تالاری
به موزه اختصاص یافت كه سپس اشيايي به آن افزوده شد و به نام «موزهي
همایونی» گشایش یافت.
«روزنامهي شرف» در بازگويي چگونگي این موزه
مینویسد: «درازاي موزهي همایونی چهل و سه ذرع و پهناي آن هیجده ذرع و
دربردارندهي بیست اتاق است. این موزه خزینهای است از ظواهر و جواهر
گرانبها و ظرایف و نفایس اشیا، آثار جلیله علمیه و مهمان حریبه قدیمه،
آلات، ادوات متنوعه و مصنوعات ازمنه سابقه و نتایج خیالات حكمای بزرگوار و
تماثیل و تصاویر نگارندههای بیمثل و مانند روزگار و پردههای نقاشی كار
نقاشهای مشهور و حاصل صناعی كارخانههای معروف و ظروف چینی بسیار و ممتاز
كار چین و روسیه و انگلیس و بلور آلات، كارخانههای ساكس و نیز كارخانههای
معتبر»
این موزه پس از مدتی از بین رفت و جواهرات آن به خزانهي بانك
ملی انتقال داده شد و پس از آن به موزهي مجهزی دگرگون شد و سلاحهای آن به
موزهي دانشكدهي افسری سپرده شد.
در دورهی مشروطه به فرمان وزیر
معارف «صنیعالدوله» بخشي به نام «ادارهي عتیقات» بین سالهای 1295- 1297
ميلادي به وجود آمد كه كارش سر و سامان دادن حفاریهای غیرمجاز بود. در
همین هنگام بود كه «موزهي ایران معارف» پايهگذاري شد. این موزه در
برگیرنده اشیای عتیقه، كاشی، سفال، سكه و سلاح بود كه به عنوان اولین گام
موثر در تاریخ موزهداری ایران به شمار میرود.
بیشترین جلوهي تاریخ موزهداری ایران را باید در «موزهي ایران باستان»
جستجو كرد. این موزه با 2744 متر زیربنا به شوند ديرينگي اشیا، یكی از
موزههای مادر دنیا به شمار ميآيد كه در سال 1316 خورشیدی گشايش يافت.
طراحی ساختمان این موزه از سوي «آندره گدار» فرانسوی انجام شد و شكل ظاهری
ساختمان الهام گرفته از «تاق كسرای» انوشیروان ساسانی است. این موزه
گنجينهاي است از آثار دورههاي گوناگون، از هزاره ششم پیش از میلاد تا
دوران اسلامي است كه در دو اشكوبه (:طبقه) به نمایش درآمده است.
انواع موزهها
موزهها را به شكلهای گوناگون ميتوان دستهبندي كرد:
١. موزههای تاریخ و باستانشناسی
٢. موزههای فضای باز
٣. موزههای مردم شناسی
٤. كاخ موزهها
٥. موزههای علوم و تاریخ طبیعی
٦. موزههاي هنري
٧. موزههای منطقهای (محلی)
٨. موزههای سیار (گردشی)
٩. پارك موزهها
١٠. موزههای سلاح (نظامی)
١١. موزههای اندیشمندان (خانه هنرمندان)
١. موزهي تاریخ و باستانشناسی: با دید
تاریخی كه در اين موزهها وجود دارد سلسلهها و دورههای تاریخی و آثار
مربوط به آنها به نمايش گذاشته ميشوند. بیشتر آثاري كه از كاوشهای
باستانشناسی به دست ميآيند و بیانگر فرهنگ و تمدن پيشينيان و پيوند
دهندهي علم، هنر و دانش یك ملت یا یك قوم هستند در اين موزهها جاي
ميگيرند. چنین موزههایی «موزههاي مادر» نیز نامیده میشوند. «موزهي ملی
ایران» (ایران باستان)، «موزهي ملی ورسای» در فرانسه و «موزهي تاریخ»
در واشنگتن از این گونه هستند.
٢. موزهي فضای باز: آرمان ايجاد اين موزهها
شناساندن یافتهها و دادههای مهم و ارزشمند غير بردني باستانشناسی است
كه امكان انتقال آن به موزهها وجود ندارد. از اينرو با فراهم آوردن شرایط
و امكانات لازم، جاي مورد نظر را براي بازدید مردم آماده ميكنند. «تخت
جمشید» در شیراز و «گسترهي تاریخی هگمتانه» در همدان مهمترين اين
نمونهها در ايران است.
٣. موزههای مردمشناسی: بازتاب فرهنگ، آداب و
رسوم، باورها، پوشاك و سنن مردمان يك سرزمين از خويشكاريهاي اين
موزههاست. «موزهي مردمشناسی تهران» در كاخ گلستان و «حمام گنجعلیخان»
كرمان از این گونه هستند.
٤. كاخ موزهها: ساختمان یا اثر تاریخی هستند كه از پيشينيان به ما رسیده و گوياي
چگونگي و شيوهي زندگی صاحبان آن است. اشیای تاریخی، گونهي معماري، آثار
هنری از جمله نقاشی، كاشيكاري، گچبري و ... كه بر ديوارها ديده ميشوند
از گيراييهاي اين موزههاست. «مجموعه كاخهای سعدآباد» و «نياوران» در
تهران و «باغ ملكآباد» در مشهد از ديدنيهاي اين گونه هستند.
٥. موزههای هنری: هنرهای تجسمی و آذيني كه
از زیباییشناسی بالایی برخوردارند معمولأ بازدیدكنندگان بسياري دارند.
«موزهي هنرهای زیبا» تهران و «موزهي هنرهای تزیینی» اصفهان زيباترين اين
آثار را به نمايش ميگذارند.
٦. موزهي علوم و تاریخ طبیعی: نمايش
تجربههای علمی و دستاورد پژوهشهاي علوم گياهي و جانوري و زمينشناسي از
ويژگيهاي موزههاي تاريخي طبيعي است كه «موزهي تاریخ طبیعی» اصفهان و
«موزهي علوم و تاریخ طبیعی» مشهد از این دسته هستند.
٧. موزههای محلی یا منطقهای: بیانگر و
نمودار فرهنگ یك گستره و یا یك محلهی ويژه هستند و تنها آثار و اشیای
تاریخی همان گستره را به نمایش میگذارند. «موزهي شوش»، «موزهي تخت
جمشید» و «موزهي توس» در خراسان از این گونه هستند.
٨. موزههای سیار: برای پیشبرد سريع
آرمانهاي فرهنگی و به شوند نبود امكانات كافي براي نمايش آثار فرهنگي در
گسترهها و شهرهای محروم ايجاد ميشوند. اگر به این گونه موزهها توجه كافی
شود، بسیار تأثیر گذار خواهند بود.
٩. پارك موزهها: به شوند داشتن ابعاد
گوناگون علمی و فرهنگی و گيراييهای تفریحی و آموزشی از اهمیت زیاد
برخوردارند، زيرا مسایل زیستی و طبیعی را از نزدیك به نشان ميدهند. ویژگی
مهم این موزهها این است كه عامهي مردم میتوانند از دیدن آنها بهرهمند
شوند. در ایران ایجاد پارك موزه سابقه ندارد ولی در كشورهایی مانند چین و
كره شمالی رايج است .
جاهای فرهنگی، ملی و تاریخی مانند آرامگاه فردوسی
در مشهد، آرامگاه عطار و خیام در نیشابور میتوانند فضاي مناسبی برای این
شكلگيري اين موزهها باشند.
١٠
. موزههای نظامی: روند تاریخی انواع سلاحهای نظامی و جنگی، لباسهای جنگجويان و نظامیان در اين موزهها به نمايش گذاشته ميشوند.
١١. موزه های اندیشمندان (خانه هنرمندان):
برای ارج نهادن به هنرمندان، نویسندگان، مخترعان و مفاخر جامعه، معمولأ پس
از درگذشتشان در خانه شخصیشان پدید میآید و دربرگیرندهی وسایل شخصی،
وسایل كار و آثار ایشان است. این موزهها بیشتر در كشورهای اروپایی رايج
است. «خانهي شكسپیر» نویسندهي مشهور انگلیسی و «ادیسون» مخترع برق در
آمریكا از این گونه است. در ایران هم خانهي بزرگمرد موسیقی «استاد
ابوالحسن صبا» موزه شده و دربرگیرنده تابلوهای نقاشی، نوشتهها و
داراييهاي شخصی اوست.
امروزه نقش حیاتی موزهها در گسترش و پاسداشت
فرهنگ، هنر، تاريخ و علم بر كسي پوشيده نيست. نقشي كه در عین بیزبانی به
هزار زبان با آن سخن ميگويند.
ايجاد وابستگی و دلدادگی فرهنگی بین اشیا
و بازدید كنندگان موزه و آگاهيرساني به مردم از كارهاي فرهنگي است كه در
درازاي زمان و با برنامهريزي درست و از سوي سازمانهاي مربوطه امكانپذير
است. در سایهي همین آگاهی است كه راه را بر غارت آثار و داراييهاي فرهنگی
ميبندد.
رسانههای گروهی و وسایل ارتباط جمعی با معرفی و تشویق مردم
مي توانند در پاسداشت آثار فرهنگي و بازديد از موزهها نقش موثري داشته
باشند.
مهمترين موزههاي تهران
در
میان موزههایی كه در تهران وجود دارند برخي بيشتر ميدرخشند. موزهي
ایران باستان، موزهي جواهرات ملي، موزهي رضا عباسی، موزهي ملك، موزهي
آبگینه، موزهي فرش، موزهي سكه، تماشاگه تاریخ، تماشاگه زمان، تماشاگه پول
و موزهي هنرهای معاصر از مهمترين آنهاست.
و اما ديگر موزههاي تهران:
موزهي تاريخ طبيعی
موزهي دکتر حسابی
موزهي استاد صبا
موزهي امام علی
موزهي پست و تلگراف
موزهي بانک
موزهي تنوع زیستی
موزهي سینمای ایران
موزهي شهید رجایی
موزهي صنعتی
موزهي صنعت برق ايران
موزهي حياتوحش سرخه حصار
موزهي نقاشی پشت شيشه
موزهي سکه
موزهي دوران اسلامی
موزهي عکسخانه
١٨ مي يا ٢٩ ارديبهشتماه فرصت مناسبي است تا از موزههاي دلخواه خود به رايگان ديدن كنيد.
دوستداران ميتوانند دانستنيهاي موردنياز خود را درباره موزههاي تهران از تارنماي «موزههاي تهران» به نشاني http://www.allmuseums.com بيابند.