دَرِ مهر)آتشکده)

آثار باستانی و تاریخی پاوه عبارت است از: ویرانة آتشکده ای زرتشتی بر بالای کوه آتشگاه ، و امامزاده سیدمحمود اصفهانی متعلق به دورة صفویه (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ج 34، ص 36).

آثار باستانی و تاریخی شهرستان عبارت است از: ویرانه های قلعه ای به نام چینة میرخسرو؛ آثار قلعه های پاسگه و دژ متعلق به دورة ساسانی ؛ مسجد جامع پاوه که ظاهراً بر بقایای آتشکده ای از دوران ساسانی ساخته شده است و بنای آن را به عبدالله بن عمر فرزند عمربن خطاب نسبت می دهند؛ مقبرة سیدعبدالله ، از برادران امام رضا علیه السلام ، در آبادی کوسه هجیج ، که قدمت آن به حدود هشتصد سال می رسد؛ زیارتگاه سلطان اسحاق ، منسوب به یکی از برادران امام رضا علیه السلام در چهار کیلومتری نوسود؛ و مسجد کوچکیه (یا مسجد زمستانی ) که کتیبه ای به خط کوفی دارد (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ج 34، ص 33ـ34؛ رزم آرا، ج 5، ص 73؛ کرمانشاهان باستان ، ص 145ـ146؛ افشار سیستانی ، ج 2، ص 1519).

پیشینه . برخی بنای شهر را به باو، پسر کیوس (برادر انوشیروان )، نسبت می دهند که در زمان عمربن خطاب مردم پاوه را به دین زرتشتی دعوت کرد و آتشکده هایی ساخت (از جمله آتشکده ای بر بالای کوهی که امروزه آتشگاه نامیده می شود و ویرانه های آن موجود است ) و دهکده را به نام خود باو/ پاوه نامید. بعدها عبدالله بن عمر به آنجا حمله برد، تمام آتشکده ها را ویران کرد و در آنجا مسجدی بزرگ (مسجدجامعِ کنونی ) ساخت (سنندجی ، ص 83 ـ89 ؛ بابانی ، ص 34ـ36، 38ـ39).

از تاریخ پیش از اسلام پاوه اطلاع چندانی در دست نیست . از دورة صفویه مطالبی دربارة پاوه در کتابها دیده می شود، از جمله این که قلعة پاوه در دست سهراب بیک ، از امرای درتنک ، بود (بدلیسی ، ص 411). در 1303ـ1310ق ، به منظور جلوگیری از حمل کالاهای غیرمجاز به عراق ، در پاوه گمرکخانه هایی تأسیس شد. در 1325ش جز گمرکخانة شوشعی (تأسیس 1309ق ) بقیة دفاتر گمرکی منحل گردید (افشار سیستانی ، ج 2، ص 1497). پاوه مدتی ] تا پیش از نهضت مشروطیت : 1325ـ1326 [ مرکز ییلاقی حکّام جوانرود بود (سلطانی ، ج 1، ص 53).

منابع : حمید احمدی ، قومیت و قوم گرایی در ایران : از افسانه تا واقعیت ، تهران 1378 ش ؛ محمدحسن بن علی اعتماد السلطنه ، مرآة البلدان ، چـاپ عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث ، تهران 1367ـ 1368ش ؛ ایرج افشار سیستانی ، کرمانشاهان و تمدن دیرینة آن ، تهران 1371ش ؛ ایران . قوانین و احکام ، مجموعة قوانین و مقررات مربوط به وزارت کشور: از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی تا پایان سال 1369 ، تهران 1370ش ؛ ایران . وزارت کشور، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران ، مصوب 16 آبان ماه 316 ، تهران ] بی تا. [ ؛ ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور ، ج 2، تهران 1329ش ؛ ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، نشریة تاریخ تاسیس دار: ] تقسیمات کشوری 1378 [ ، تهران 1378ش ؛ عبدالقادربن رستم بابانی ، سیرالاکراد ، چاپ محمد رئوف توکلی ، تهران 1366ش ؛ شرف الدین بن شمس الدین بدلیسی ، شرفنامه : تاریخ مفصّل کردستان ، چاپ محمد عباسی ، چاپ افست تهران 1343ش ؛ هوشنگ پورکریم ، «پاوه »، هنر و مردم ، ش 32 و 33 (خرداد و تیر 1344)؛ تقویم تاریخ انقلاب اسلامی ایران : خبرها و رویدادهای روزانه ، مرداد 1356ـ فروردین 1358 ، تهران : سروش ، 1369 ش ؛ عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج 1: کوهها و کوهنامة ایران ، ج 2: رودها و رودنامة ایران ، تهران 1368ـ1376ش ؛ محمد جوادی پور، علی نیکفرد، و یقعوب حسینی ، ارتش جمهوری اسلامی ایران در هشت سال دفاع مقدس ، ج 5: نبردهای غرب کشور ، تهران : سازمان عقیدتی سیاسی ارتش جمهوری اسلامی ایران ، 1373 ش ؛ حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران ( آبادیها )، ج 5: استان پنجم ( کردستان )، تهران 1331ش ، 1355ش ؛ سازمان برنامه و بودجة استان کرمانشاه . معاونت آمار و اطلاعات ، آمارنامة استان کرمانشاه 1376 ، کرمانشاه 1377ش ؛ سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج 34: بانه ، تهران 1373ش ؛ محمدعلی سلطانی ، جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصّل کرمانشاهان ، تهران 1370ش ؛ شکرالله بن عبدالله سنندجی ، تحفة ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان ، چاپ حشمت الله طبیبی ، تهران 1366ش ؛ کرمانشاهان باستان : از آغاز تا آخر سدة سیزدهم هجری قمری ، ] بی جا، بی تا. [ ؛ مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1375: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران 1376ش ؛ احمد معرفت ، کوهها و غارهای ایران ، تهران 1373ش ؛ نقشة تقسیمات کشوری سال 1370: استان کرمانشاه ، تهران : مرکز آمار ایران ، ] بی تا. [ ؛ نقشة راههای ایران ، تهران : سازمان نقشه برداری کشور، 1377ش .

/ معصومه بادنج /